Zwierzę nie jest rzeczą – to zdanie otwierające ustawę z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt. Art. 1 ust. 1 powyższej ustawy stanowi, że zwierzę jest istotą żyjącą, zdolną do odczuwania cierpienia, której człowiek jest winien poszanowanie i opiekę. Ten zapis ma ogromne znaczenie, bowiem wyraża zmianę myślenia: zwierzę traktowane jest jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, a nie jako przedmiot pozbawiony praw. Pomimo tego, wciąż słyszymy o przypadkach znęcania się nad zwierzętami. Właśnie dlatego tak istotne jest przypominanie o obowiązujących przepisach prawa i o tym, jakie konsekwencje grożą sprawcom przemocy.
Podstawy prawne ochrony zwierząt.
Najważniejszym aktem prawnym w Polsce jest wspomniana ustawa o ochronie zwierząt. Zgodnie z nią:
- każdy ma obowiązek traktować zwierzę w sposób humanitarny,
- zabronione jest znęcanie się nad zwierzętami,
- właściciel musi zapewnić im odpowiednie warunki bytowania – w tym pożywienie, wodę i schronienie.
Prawo jasno definiuje, czym jest znęcanie się nad zwierzęciem, zgodnie z art. 6 ustawy o ochronie zwierząt to zadawanie albo świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień, a w szczególności:
- umyślne zranienie lub okaleczenie zwierzęcia,
- znakowanie zwierząt stałocieplnych przez wypalanie lub wymrażanie,
- używanie do pracy albo w celach sportowych lub rozrywkowych zwierząt chorych, a także zbyt młodych lub starych,
- bicie zwierząt przedmiotami twardymi i ostrymi,
- przeciążanie zwierząt pociągowych i jucznych ładunkami,
- transport zwierząt w sposób powodujący ich zbędne cierpienie i stres,
- używanie uprzęży, pęt, stelaży, więzów lub innych urządzeń zmuszających zwierzę do przebywania w nienaturalnej pozycji,
- dokonywanie na zwierzętach zabiegów i operacji chirurgicznych przez osoby nieposiadające wymaganych uprawnień bądź niezgodnie z zasadami sztuki lekarsko-weterynaryjnej, bez zachowania koniecznej ostrożności,
- złośliwe straszenie lub drażnienie zwierząt,
- utrzymywanie zwierząt w niewłaściwych warunkach bytowania,
- porzucanie zwierzęcia, a w szczególności psa lub kota, przez właściciela bądź przez inną osobę, pod której opieką zwierzę pozostaje,
- stosowanie okrutnych metod w chowie lub hodowli zwierząt,
- organizowanie walk zwierząt,
- obcowanie płciowe ze zwierzęciem (zoofilia),
- wystawianie zwierzęcia domowego lub gospodarskiego na działanie warunków atmosferycznych,
- transport żywych ryb lub ich przetrzymywanie w celu sprzedaży bez dostatecznej ilości wody umożliwiającej oddychanie,
- utrzymywanie zwierzęcia bez odpowiedniego pokarmu lub wody przez okres wykraczający poza minimalne potrzeby właściwe dla gatunku.
Konsekwencje prawne dla sprawców
Polskie prawo przewiduje kary dla osób dopuszczających się przemocy wobec zwierząt. Zgodnie z ustawą:
- za znęcanie się nad zwierzęciem grozi kara pozbawienia wolności do 3 lat,
- jeśli czyn był szczególnie okrutny – kara może wynieść nawet do 5 lat więzienia,
- sąd może orzec również zakaz posiadania zwierząt oraz obowiązek zapłaty nawiązki na rzecz organizacji prozwierzęcych.
Tak surowe przepisy mają pełnić rolę odstraszającą, ale też wychowawczą – pokazując, że krzywdzenie zwierząt nie pozostanie bezkarne.
Odebranie zwierzęcia
Zwierzę, nad którym znęcano się, może być odebrane właścicielowi lub opiekunowi na podstawie decyzji wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce pobytu zwierzęcia i przekazane do schroniska dla zwierząt, gospodarstwa rolnego wskazanego przez wójta, burmistrza czy prezydenta miasta lub ogrodu zoologicznego. Powyższa decyzja jest podejmowana z urzędu po uzyskaniu informacji od Policji, straży gminnej, lekarza weterynarii lub upoważnionego przedstawiciela organizacji społecznej.
Przekazanie zwierzęcia, następuje za zgodą podmiotu, któremu zwierzę ma być przekazane. W przypadku braku zgody lub wystąpienia innych okoliczności uniemożliwiających przekazanie zwierzęcia podmiotom, zwierzę może zostać nieodpłatnie przekazane innej osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej albo osobie fizycznej, która zapewni mu właściwą opiekę. Taka decyzja, podlega natychmiastowemu wykonaniu. W przypadkach niecierpiących zwłoki, gdy dalsze pozostawanie zwierzęcia u dotychczasowego właściciela lub opiekuna zagraża jego życiu lub zdrowiu, policjant, strażnik gminny lub upoważniony przedstawiciel organizacji społecznej, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt, odbiera mu zwierzę, zawiadamiając o tym niezwłocznie wójta (burmistrza, prezydenta miasta), celem podjęcia decyzji w przedmiocie odebrania zwierzęcia.
Kosztami transportu, utrzymania i koniecznego leczenia zwierzęcia obciąża się jego dotychczasowego właściciela lub opiekuna. Odebrane zwierzę podlega zwrotowi, jeżeli sąd nie orzeknie przepadku zwierzęcia, a także jeżeli postępowanie karne w tej sprawie zostanie umorzone.
Rola społeczeństwa i organizacji
Prawo to jedno, ale równie ważna jest postawa społeczna. Każdy z nas ma obowiązek reagować, gdy widzi krzywdzone zwierzę. Stanowi o tym przepis art. 304 § 1 kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym, każdy dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Zgłoszenia dotyczące przestępstw wobec zwierząt można kierować do Policji, straży gminnej lub organizacji zajmujących się ochroną zwierząt. W ostatnich latach coraz większe znaczenie mają także społeczne kampanie edukacyjne oraz działalność schronisk i fundacji, które nie tylko ratują skrzywdzone zwierzęta, ale także walczą o zmianę świadomości ludzi.
Dlaczego to takie ważne? Sposób, w jaki traktujemy zwierzęta, jest miarą naszego człowieczeństwa. Prawo daje nam narzędzia, by bronić istot słabszych, które same nie mogą się obronić. Jednak przepisy pozostaną martwe, jeśli nie będziemy ich stosować i egzekwować. Ochrona zwierząt to nie tylko obowiązek wynikający z ustawy – to także kwestia moralności i odpowiedzialności wobec żywych istot. Jednocześnie istotne jest, by przestępstwa te nie tylko ścigać, ale im zapobiegać. Pamiętajmy bowiem, że chodzi o dobro istoty czującej i z jej punktu widzenia żadna kara nie skompensuje doznanych cierpień. Ściganie i adekwatne karanie sprawców jest oczywiście konieczne, niemniej ważniejsze jest jak najwcześniejsze reagowanie na sygnały, świadczące o tym, że może dochodzić do przemocy wobec zwierzęcia.